Jaki jest najstarszy klub piłkarski na świecie? Pytanie, wydawać by się mogło, proste. Nawet, jeśli nie znamy odpowiedzi od ręki, wystarczy zapytać wujka Google, który przy pomocy cioci Wikipedii podsunie właściwe rozwiązanie każdej, nawet najbardziej skomplikowanej zagadki. Otóż nic bardziej mylnego… Analizując źródła historyczne i współczesne, poświęcając mnóstwo wolnego czasu na chronologiczne uporządkowanie dziesięciu najstarszych drużyn świata, udało mi się stworzyć co najmniej trzy różne rankingi. Oto clue moich poszukiwań, historyczna eksplikacja piłkarskich powstań, którą postarałam się skondensować do zwięzłego, względnie krótkiego tekstu. Here we go!

Chcąc stworzyć listę dziesięciu najstarszych klubów piłkarskich świata, należy ostatecznie ustalić, którą datę powstania przypiszemy Crystal Palace. Jeśli tę do niedawna oficjalną, 1905, Orły wypadają z rankingu. Jeśli jednak przychylimy się do stanowiska kibiców i nowoodkrytych dowodów na powiązanie z Crystal Palace FC utworzonego w 1861 roku, wówczas zespół z Selhurst Park uznamy za szósty najstarszy klub piłkarski na świecie i pierwszy wciąż grający w rozgrywkach ligowych. Na oficjalnej stronie Football Association w zakładce poświęconej historii utworzenia angielskiego związku piłki nożnej, wciąż istnieje przypis podkreślający brak korelacji między jedną i drugą drużyną. Dla obecnego Crystal Palace wielkim zaszczytem byłoby uznanie współzależności i ciągłości istnienia drużyny, gdyż pierwszy Crystal Palace należał do grona jedenastu zespołów-założycieli FA w 1863 roku. W dodatku, byłby dzisiaj jednym z dwóch, obok Civil Service FC, wciąż istniejących. Pozostali inicjatorzy związku występują już tylko na kartach historii.

Amatorski Crystal Palace prawdopodobnie rozwiązany został w 1876 roku w związku z problemami finansowymi Crystal Palace Company. Gdy przedsiębiorstwu udało się jednak przetrwać kryzys, natychmiast zrodziła się chęć utworzenia klubu piłkarskiego na nowo. Biorąc pod uwagę fakt, że właścicielem nowego Crystal Palace była ta sama firma oraz że po roku 1876 czynnie działała w futbolowym biznesie, kibice Orłów mocno liczą na historyczne przychylenie się do ich stanowiska. Historyk Peter Manning, autor książki Palace at the Palace: A History of the Crystal Palace and its Football Club, kilka lat temu znalazł na aukcji kufel pochodzący z sezonu 1873-1874, na którym widnieją nazwiska dwóch zawodników: Douglasa Allporta i Laurence’a Neame’a – nazwisko pierwszego wielokrotnie pojawia się w księgach FA jeszcze z czasów spotkań przedstawicieli założycielskiej jedenastki. Z zachowanej i przechowywanej w londyńskim muzeum dokumentacji wynika, że Allport miał kluczowy udział w stworzeniu zasad gry, a co najważniejsze, był inicjatorem utworzenia turnieju FA CUP (zaproponował Football Association Challenge Cup). Z kolei James Turner, wcześniejszy kapitan Crystal Palace FC, już wtedy okrzyknięty został Ojcem Założycielem FA. W historii klubu istnieje jednak prawie dwudziestoletnia luka między ostatnim rozegranym meczem w grudniu 1975 roku a zapiskami z roku 1895, dotyczącymi spotkania Orłów przeciwko Aston Villi na stadionie Crystal Palace dokładnie 30 listopada. Czy to możliwe, że tak wielcy zawodnicy, przodownicy angielskiego, a tym samym światowego futbolu, zniknęliby wraz z całym klubem z futbolowej mapy aż na dwadzieścia lat?

W tym miejscu należy jeszcze raz mocno podkreślić, że drużyna utworzona w 1861 roku była drużyną amatorską, nie profesjonalną. Crystal Palace Company przez lata pracowało nad uporaniem się z finansowymi perturbacjami oraz nad stworzeniem profesjonalnej, samodzielnie futbolowej, niezależnej od popularnego i dominującego sportowo krykieta drużyny, którą udało im się postawić na nogi dopiero w 1905 roku. Nie znaczy to jednak, że historię zespołu amatorskiego należy zamieść pod dywan. Przecież inne, wielkie drużyny, również wywodzą się ze swoich amatorskich poprzedników. Powstanie Manchesteru United datuje się na 1878 rok, jednak pod obecną nazwą klub znany jest dopiero od roku 1902. Kto wiedział, że drużyna z Old Trafford (stadionu wybudowanego swoją drogą w 1910 roku) nazywała się wcześniej Newton Heath LYR Football Club? Kto wiedział, że Everton powstał w 1878 roku pod nazwą St. Domingo FC?

Czerwiec 2022 roku. Crystal Palace zmienia jeden mały, ale istotny element w swoim herbie. Rok 1905 zastąpił wcześniejszy, właściwy rok utworzenia klubu – 1861. Być może lada dzień ze strony internetowej FA zniknie przypis o braku powiązań między drużyną amatorską, a profesjonalną. Uważam, że tak piękna historia i sam fakt, iż Premier League ma dziś w swoich szeregach drużynę-założyciela angielskiej federacji piłki nożnej, powinny przynosić dumę kibicom tej dyscypliny, a nie dzielić fanów poszczególnych zespołów.

Skoro ustaliliśmy, że Crystal Palace znajduje się w dziesiątce najstarszych klubów świata, z rankingu wypada utworzony w 1864 roku walijski Wrexham FC, który jeszcze do niedawna należał do tego zaszczytnego grona. Dziś dziesiątą lokatę zajmuje rok starszy Royal Engineers Association FC. Jak sama nazwa wskazuje, REA reprezentowała Korpus Inżynierów Królewskich Armii Brytyjskiej, a jej założycielem był major Francis Marindin, zasłużony nie tylko dla monarszych sił zbrojnych, ale także dla FA – inicjator gry kombinacyjnej i częstego podawania piłki na całej szerokości boiska. Futbol zaczął być grą naprawdę zespołową, a nie nastawioną na indywidualne osiągnięcia i, kolokwialnie mówiąc, samolubne naparzanie na bramkę przeciwnika. Kolektywne budowanie akcji początkowo nie przynosiło może rezultatów w postaci większej ilości goli, ale zaczęło przynosić większą frajdę kibicom oraz samym zawodnikom. Z czasem wpłynęło także na poprawę jakości gry, co w konsekwencji przełożyło się na lepsze statystyki – również z rubryce strzelonych goli. W 2022 roku nadal mamy piłkarzy, którym zdarza się grać futbol sprzed ery Royal Engineers, jednak boiskowy egoizm nie wychodzi im z reguły na dobre.

Na dziewiątym miejscu w rankingu najstarszych drużyn świata znajduje się wspomniany już Civil Service FC. Pod tą nazwą, poza drużyną piłkarską, od samego początku występował także zespół rugby, co było dość powszechnym zjawiskiem w drugiej połowie XIX wieku. Rugby było dyscypliną znacznie popularniejszą, a wraz ze wzrostem zainteresowania futbolem, na barkach klubów rugby rosły braterskie kluby piłkarskie. Obecnie Civil Service występuje w lidze amatorskiej, a w 2013 roku rozegrał jubileuszowy, upamiętniający 150. rocznicę powstania FA, mecz przeciwko Polytechnic FC w Buckingham Palace.

Ósmy, utworzony podobnie jak dwie pozostałe drużyny w roku 1863, jest Stoke City, początkowo znany również jako Stoke Ramblers. Nazwa klubu zmieniała się jeszcze kilkukrotnie, od zawsze jednak funkcjonuje ten sam przydomek – The Potters – Garncarze. Kraina geograficzna, z której wywodzi się klub, słynie z pottery industry, czyli przedsiębiorstwa garncarskiego i jest kolebką ceramiki, produkowanej w dawnej fabryce Stoke-on-Trent. To przy researchu dotyczącym Stoke odkryłam pierwszy poważny błąd na Wiki – w polskiej wersji możemy przeczytać, że jest to druga najstarsza drużyna na świecie, zaraz po Notts County. Ani jedno, ani drugie nie jest prawdą, o czym na szczęście już wiedziałam, ale co może w dalszym ciągu wprowadzać w błąd polskich kibiców (choć nie zakładam, że wiele jest w Polsce osób, które spędzają swój wolny czas szperając w hasłach Wikipedii). Niezaprzeczalnie wyniesione ze studiów nawyki sprawdzania źródeł innych, niż powszechna internetowa encyklopedia, którą każdy może edytować, to bardzo dobre nawyki.

Wywołane do tablicy Notts County to siódma w kolejności drużyna, która utworzona została w 1862 roku. Jeśli ktoś kojarzy stroje w biało-czarne pasy wyłącznie z Juventusem, a przynajmniej łudzi się, że to Stara Dama z Turynu jako pierwsza zaczęła się tak nosić, to niestety, ale właśnie wyprowadzę państwa z błędu. Prekursorem klasycznych, kultowych outfitów jest właśnie Meadow Lane z Nottingham. Nottsi grają dziś w piątej lidze (National League) i mają najbliżej usytuowanego lokalnego wroga w całej Anglii – Nottingham Forrest FC dzieli od nich tylko rzeka Trent. Swoją drogą, ciekawa jestem, jak Tricky Trees poradzą sobie w nowym sezonie jako beniaminek Premier League!

W telewizji lub na nieopłaconym Youtube w tym miejscu pojawiłyby się reklamy. Ja pozwolę sobie na dygresję związaną z przeprowadzonym przed napisaniem artykułu researchem. Szukając rzetelnych informacji na temat najstarszych klubów świata napotykałam na dwa określenia, których – jak się okazało w praniu – nie powinnam traktować równoznacznie. The oldest i the earliest. O ile pierwsze, najstarszy, nie pozostawia wątpliwości, o tyle najwcześnieszy jak najbardziej tak. Z samego określenia najwcześniejszy nie wynika, czy istnieje on (klub) dalej, czy nie. Na przykład utworzony w 1824 roku Foot-Ball Club byłby dziś dla mnie bezapelacyjnie najstarszym klubem świata, gdybym nie doczytała, że został definitywnie rozwiązany w 1841 roku. Kolejna kwestia to wiarygodność danych. W przypadku Hallam FC trafiłam na trzy daty powstania – 1860, 1846 i 1804. Oficjalną jest oczywiście ta, która widnieje na herbie, jednak w wielu innych przypadkach wybranie jednej nie jest już tak łatwe i oczywiste. Najlepiej jest podpierać się wówczas informacjami podawanymi przez FIFA i FA, ale idąc tym tropem Crystal Palace nie byłby szóstą najstarszą drużyną świata, mimo iż od nowego sezonu będą grać z nowym 1861 herbem.

Płynnie przeszłam właśnie do szóstego miejsca, ale o Orłach było już sporo a do brzegu jeszcze daleko, dlatego, Panie i Panowe, piąte miejsce – Cray Wanderers FC. O ile wszystkie dotychczasowe drużyny obiły mi się wcześniej o uszy, o tyle o uznawanym za najstarszy londyński klub piłkarski zespole nie dzwonili w żadnym bliskim mi kościele. W polskich źródłach również głucho. The Wands nigdy nie byli jednak drużyną w pełni profesjonalną, a śledzenie ich występów w regionalnej Isthmian League nie należy raczej do zbyt porywających. Jedynym ciekawym do odnotowania jest fakt, iż powstali w 1860 roku i przetrwali.

Wspomniane chwilę wcześniej Hallam umieszczam na czwartym miejscu, ale równie dobrze mogłabym awansować ich na srebrny stopień podium, gdyż wiele oficjalnych źródeł, w tym także oficjalna strona internetowa The Countrymen, przedstawia tę drużynę jako drugą najstarszą na świecie. Ja wcisnę przed Hallam jeszcze dwa zespoły, ale nie bezpodstawnie.

Lima CFC. Tak, tak, proszę państwa. Dobrze państwo kojarzą – Lima to stolica Peru. Mamy w rankingu – i to na zaszczytnym, trzecim miejscu – ekipę spoza Wielkiej Brytanii! Południowoamerykańskiej El Decano absolutnie nie możemy odbierać tytułu trzeciej najstarszej drużyny futbolowej, gdyż sama nazwa wskazuje, że Lima CFC to Crickett and Football Club – nie tylko krykietowy, ale również bezsprzecznie futbolowy klub!

…i wtedy się obudziłam. Zaczęłam szukać głębiej, aby znaleźć dwustuprocentowy dowód na to, iż rzeczywiście od samego początku, czyli od roku 1859, zawodnicy El Decano grali również w futbol. I co znalazłam? Rok 1906 – datę utworzenia oficjalnego departamentu piłki nożnej. Już chciałam wykopać Peruwiańczyków z rankingu, ale oficjalna strona internetowa Lima Crickett & Football Club przekonała mnie tak, jak kibice Crystal Palace. Już w 1859 roku brytyjscy emigranci postanowili założyć w Peru organizację zrzeszającą amatorów najbardziej popularnych ówcześnie dyscyplin sportowych: krykieta, rugby, tenisa i właśnie piłki nożnej. Inne źródła podają, że od 1859 roku Lima CFC był pół-praktykującą organizacją piłkarską. Odetchnęłam i z czystym sumieniem zostawiłam Grillos na pudle.

Na drugie miejsce wcisnęłam klub uniwersytecki. I to nie byle jaki! Cambridge University Aassociation Football Club. Z wielu akademickich publikacji wynika, że CU AFC powstał w 1856 roku, jednak sami założyciele, Henry de Winton i John Charles Thring, do końca próbowali przekonać świat, że miało to miejsce dziesięć lat wcześniej. Z braku dowodów nikt w to specjalnie nie wierzy, jednak nie zmienia to faktu, iż Cambridge University w ogromnym stopniu przyczyniło się nie tyle do stworzenia, co ukształtowania światowego futbolu dzięki wielkiemu wkładowi w uformowanie boiskowych zasad oraz sformalizowanie reguł, które w dużym stopniu zostały afiliowane przez FA. Istnienie klubów uniwersyteckich lub powstałych przy szpitalach i innych placówkach medycznych i naukowych było zjawiskiem powszechnym, jednak nie każda z tych drużyn miała tak duży wkład w profesjonalny futbol. Dlatego też nie wszyscy eksperci chcą uwzględniać CU AFC w takich rankingach. Na szczęście nikt nie ma wątpliwości co do pierwszego miejsca…

Najstarszym klubem świata, oficjalnie uznanym przez FIFA, FA i wszelkie inne, cenione w świecie futbolu, instytucje jest Sheffield FC. Założony 24 października 1857 roku klub obecnie rywalizuje w Northern Premier League Division One South East (ósmy poziom rozgrywkowy), a zatem nie należy mylić go z klubem z Championship, który jeszcze niedawno walczył o utrzymanie w Premier League – Sheffield United (data założenia: 1889 rok). Stadion Sheffield, Couch and Horse Ground w Dronfield do dziś posiada zaledwie 240 miejsc siedzących (łącznie na obiekt może wejść ok. 2 tysięcy osób), co ciężko porównywać z posiadającym ponad 30 tysięcy miejsc Bramall Lane, będącym obecnie obiektem United, choć w przeszłości należącym właśnie do The Ancients.

Sheffield, wspólnie z Hallam, to pierwszy duet, który rozegrał w historii piłki nożnej mecz derbowy – starcie The Club z The Countrymen odbyło się w 1860 roku. Nie był to jedyny historyczny moment Sheffield. W 1873 roku, gdy po raz pierwszy wzięli udział w turnieju FA Cup, zwycięstwo w ich remisowym meczu zostało rozstrzygnięte rzutem monetą – taka sytuacja w rozgrywkach pucharowych już nigdy więcej nie miała miejsca. Sheffield FC również przyczyniło się w dużym stopniu do stworzenia pierwszych reguł gry. Szczególny udział mieli w tym dwaj zawodnicy krykieta: Nathaniel Creswick i William Prest, którym najwidoczniej dotychczasowy sport trochę się znudził… Niewątpliwie, tytuł najstarszego klubu piłkarskiego na świecie to zaszczytne miano, którego – o ile klub nadal będzie istniał – nikt im już nie zabierze.

Mało brakowało, a za najstarszy klub świata uznalibyśmy niemiecki FC Heidenheim, gdyby nie fakt, iż od 1846 roku kilkukrotnie przyłączał się i odłączał od innych klubów, pojawiał się i znikał, ujawniał się pod innymi nazwami. Takich przypadków możemy znaleźć więcej, w końcu kopanie piłki samo w sobie było popularną rozrywką jeszcze przed sformalizowaniem jej zasad (choć początkowo dostępną wyłącznie dla klas wyższych). Historia jest piękna, a ewolucja futbolu to fascynujący temat. Dla chcących go zgłębić w sposób najbardziej przyjemny i przystępny, polecam zacząć od netflixowego miniserialu Angielska gra. Klimat XIX-wiecznej Anglii w połączeniu ze świetną grą aktorską i futbolem to naprawdę znakomity początek przygody historyczno-poznawczej. A potem kończy się na zapełnianiu półek książkami na temat piłki nożnej i tworzeniu rankingów najstarszych klubów świata…

Photo source: sheffieldfc.com.